ΠΑΡΑΚΜΑΖΕΙ ΜΙΑ ΓΛΩΣΣΑ;

Τα πάντα γύρω μας αλλάζουν, τίποτα δεν μένει στάσιμο. Έτσι και η γλώσσα αενάως αλλάζει. Ο Saussureυποστήριξε ότι «ο χρόνος αλλάζει τα πάντα, δεν υπάρχει λόγος η γλώσσα να ξεφύγει από αυτό τον κανόνα». Ωστόσο, υπάρχουν απόψεις που θεωρούν ότι η γλωσσική αλλαγή επιφέρει αποτελέσματα είτε θετικά (γλωσσική πρόοδος) και είτε αρνητικά (γλωσσική παρακμή). Το σφαλερό ερώτημα που τίθεται είναι εν ολίγοις «πού κατευθύνεται η γλώσσα;», ενώ το ερώτημα είναι «έχει η γλώσσα σκοπό;». Η γλωσσική αλλαγή είναι κάτι το φυσικό και δεν χρειάζεται να ανακαλυφτούν οποιεσδήποτε τεχνητές κατευθύνσεις.

Οι υποστηρικτές είτε της προόδου είτε της παρακμής της γλώσσες είναι πάμπολλοι και παραδείγματα μπορούμε να συναντήσουμε σε διάφορες χρονικές περιόδους (από την ελληνιστική εποχή μέχρι σήμερα) και περιοχές (Γαλλία, Αγγλία). Από τη μία έχουμε την άποψη πως η γλώσσα παρακμάζει. Οι «γραμματικοί» της ελληνιστικής εποχής θεώρησαν ότι η γλώσσα της εποχής τους είχε εκπέσει συγκριτικά με εκείνη των Ελλήνων την κλασικής εποχής. Στην δυτική Ευρώπη του 19ου αιώνα είχε υποστηριχθεί ότι οι γλώσσες περνούσαν μία φάση αργής αποσύνθεσης (με την αποβολή, για παράδειγμα, των καταλήξεων σε κάποιες γλώσσες), κυρίως λόγω της σύγκρισής τους με τη λατινική. Την ίδια εποχή, διανοούμενοι, ορμώμενοι από θρησκευτικές πεποιθήσεις, πίστευαν πως η παρηκμασμένη μορφή της γλώσσας οφείλεται στη σημερινή αμαρτωλή γενιά. Από την άλλη, υπάρχουν και εκείνοι που θεωρούν ότι η γλώσσα κινείται προς μία οιονεί ολοκλήρωση· επηρεασμένοι αυτή τη φορά από την θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου. Ειδικότερα, υποστηρίχθηκε πως η πιο εύκολη και σύντομη μορφή μιας γλώσσας είναι δεδομένο ότι θα υπερισχύσει έναντι των άλλων. Η πρόοδος ήταν συνυφασμένη με την αναγκαιότητα και δεν συνέβαινε τυχαία.

Σήμερα, κατανοούμε απόλυτα πως η γλώσσα ούτε προοδεύει ούτε παρακμάζει και ότι οι παραπάνω απόψεις είναι αστήρικτες. Καμία γλώσσα δεν είναι ανώτερη από άλλη ούτε βρίσκεται σε καλύτερο στάδιο ή χειρότερο από την προηγούμενη της μορφή. Όπως οτιδήποτε γύρω μας, έτσι και η γλώσσα αναπόφευκτα μεταλλάσσεται και προσαρμόζεται κάθε φορά στα αντίστοιχα δεδομένα (ενδεικτικά, στην ελληνική παρατηρούμε την μετάβαση σε περισσότερο περιφραστικούς τύπους και απώλεια εγκλίσεων). Επομένως παράγοντες ψυχογλωσσολογικοί και κοινωνιογλωσσολογικοί επηρεάζουν τη διαμόρφωση της γλώσσας. Επιπλέον, δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι η γλώσσα κινείται προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Υπάρχει λοιπόν σύγχυση της προόδου και της παρακμής, με την εξάπλωση και τον περιορισμό της γλώσσας. Πολιτικοί και στρατιωτικοί λόγοι μπορούν να οδηγήσουν στην εξάπλωση μίας γλώσσας (όπως συνέβη με τη λατινική, την κινεζική, την αγγλική) ή στον περιορισμό (όπως για παράδειγμα συμβαίνει με τη βασκική που υποσκελίζεται λόγω του κύρους της ισπανικής). Ούτε βέβαια η απλότητα μιας γλώσσας είναι παράγοντας προόδου, καθώς οι πίτζιν (pidgin) που έχουν απλούς γραμματικούς κανόνες δεν είναι πιο ανεπτυγμένες γλώσσες από τις άλλες.

Επομένως, αν και υπάρχουν απόψεις που ψέγουν ή την επαινούν, η γλωσσική αλλαγή είναι φυσικό, συνεχές και αναπόφευκτο φαινόμενο. Όπως αναφέρεται στο βιβλίο της Aitchison (2012): «οι γλώσσες δεν προοδεύουν ούτε παρακμάζουν αλλά σαν τις παλίρροιες μειώνονται και φουσκώνουν».

Aitchison, J. (2012). Language Change. Progress or Decay? 4th edition. Cambridge: Cambridge University Press.